Bu çalışma, Gümüşhane'ye bağlı
Arslanca (eski adıyla Salmankas) köyünün adının kökenine ilişkin mevcut
hipotezleri incelemektedir. Köy adının etimolojisi üzerine çeşitli teoriler
bulunmaktadır ve bu teoriler, dilbilimsel ve tarihi kanıtlar kullanılarak değerlendirilmiştir.
1. Arapça-Farsça Köken Hipotezi
Literatürde ve popüler
kaynaklarda yaygın olarak rastlanan ilk görüş, "Salmankas"
kelimesinin Arapça ve Farsça dillerinden türetilmiş karma bir yapı olduğu
yönündedir. Bu yaklaşıma göre, adın anlamı “sisin yoğunlaştığı veya dumanın
toplandığı ve dağıldığı yer” olarak ifade edilmektedir. Bu iddiayı desteklemek
için bazı kelime kökleri incelenmiştir:
- KAŞ (Arapça): "Açmak, gidermek,
dağıtmak."
- KA'Ş (Arapça): "Cem etmek, toplamak."
- KAŞİ' (Arapça): "Dağılmış."
- KIŞ'A (Arapça): "Bulut dağıldıktan sonra
havada kalan parça."
- KEŞİH (Arapça): "Perakende olmak, parça parça
dağılmak."
Ancak bu görüşe ilişkin bilimsel
bir kaynak veya birincil bir veri bulunamamıştır. Bu nedenle, hipotezin
kesinliği sorgulanmaya açıktır.
2. Oğuzların Peçenek Boyu ile
İlişkili Köken Hipotezi
İkinci ve daha güçlü kanıtlara
dayanan hipotez, köy adının Oğuzların Peçenek boyu ile ilişkili olduğuna işaret
etmektedir. Tarihçi Mehmet Bilgin ve araştırmacı Güngör Üçüncüoğlu'nun
çalışmaları bu görüşü desteklemektedir:
- Mehmet Bilgin: Doğu Karadeniz: Tarih, Kültür,
İnsan adlı eserinde, "Salma" isminin Peçeneklere ait
olduğunu ve hem şahıs adı hem de bir köy ve dağ geçidi adı olarak
kullanıldığını belirtmektedir.
- Güngör Üçüncüoğlu: Kadimden Cumhuriyete
Gümüşhane-Bayburt Halkları ve Yer Adları adlı çalışmasında,
Karadeniz'in kuzeyindeki Don Nehri kıyısında yer alan Salmakoai adlı bir
Peçenek kalesinin varlığına dikkat çekmektedir.
Bu iddia, Bizans İmparatoru VII.
Konstantinos'un (905-959) De Administrando Imperio adlı eserindeki
kayıtlarla da paralellik göstermektedir. Bu eserde, Dnepr Nehri üzerindeki altı
Peçenek kalesinden biri olarak Salmakatay adı geçmektedir.
Bu bağlamda, "Salma" ve
"Kas" sözcüklerinin anlamları incelenmiştir:
- SALMA: Bu dönemde "devriye gezmek" veya
"kollukçu" anlamında kullanıldığı belirtilmektedir.
- KAS (Eski Türkçe): "Rüzgar, fırtına,
tayfun" gibi anlamlara gelmektedir (Moğolca kökenli).
- KAS (Divanü Lugati't-Türk): "Kabuk, sertlik,
katılılık" anlamında geçmektedir.
- KATAY (Çağatayca): "Siper" anlamındadır.
Kaşgarlı Mahmut'a göre ise "İstırahat" anlamına gelmektedir.
Bu etimolojik veriler, köyün
coğrafi konumuyla (Trabzon-Bayburt arasında önemli bir geçit güzergahı üzerinde
yer alması) örtüşmektedir. "Salmankas" adının, bu geçit noktasındaki
güvenlik ve kontrol faaliyetlerini (devriye) ifade eden bir yapıyla veya
bölgenin sert iklim koşullarını (rüzgar, fırtına) tanımlayan bir kelimeyle
ilişkili olması muhtemeldir.
3. Abhazca Köken Hipotezi
Bir diğer olası köken, Abhazca
ile ilişkilidir. Abhaz halk şarkısı "Salaman Hatsa," sesletim
açısından "Salmankas" kelimesine benzerlik taşımaktadır.
"Salaman Hatsa" ifadesi, "Yiğit Süleyman" anlamına
gelmektedir. Köyün kurucularından birinin adının Süleyman olduğu yönündeki
sözlü rivayet, bu hipotezle bir bağlantı kurulmasına olanak tanımaktadır. Ancak
bu hipotez, yazılı ve bilimsel kaynaklarca henüz doğrulanmamıştır ve sözlü
geleneğe dayanmaktadır.
Sonuç
Etimolojik araştırmalar,
"Salmankas" köy adının kökeni hakkında farklı görüşleri ortaya koysa
da, mevcut kanıtlar ve tarihsel bağlam, ismin Oğuzların Peçenek boyu ile
ilişkili olma ihtimalini güçlendirmektedir. Arapça-Farsça ve Abhazca köken
iddiaları destekleyici kanıtlardan yoksunken, Türk lehçelerindeki
"salma" ve "kas" gibi kelime kökleri ile köyün stratejik
konumu arasındaki uyum, bu tezi daha makul kılmaktadır. Kesin bir sonuca varmak
için daha derinlemesine akademik ve arşiv araştırmalarına ihtiyaç duyulmaktadır.
''Salma-Katay isimli dördüncü kalenin ismindeki Salma kelimesinden yola çıkan Nemeth, bunun “devriye, kollukçu” olduğunu belirtmiştir. (Namık, 1933: 59).''(2)
Akdes Nimet Kurat'a göre: Salma-katay; “salma,,- osmanlı-türkçesinde “Patrouille,, (Posten) manasına gelir. (6)
3: Türk Söylence Sözlüğü, Deniz Karakurt, Türkiye, 2011
.jpg)
Çok merak ediyorum.
YanıtlaSil