Trabzon ile Gümüşhane arasında uzanan yaylalar, yüzyıllardır aynı ritimle uyanır her ilkbaharda. Kar çekilir, toprak ısınır ve Salmankas'ın taşlı yamaçları, yol kenarları, çayırlıkları birer birer renk tutmaya başlar. Bu çiçeklerin bir kısmını çocukluğumuzdan tanırız; adlarını bilmesek de yüzlerini biliriz. Bu yazıda köyümüzde yetişen birkaç bitkiyi hem tanıtmak hem de belki sizinle birlikte biraz seyretmek istedim.
İtalyan Sığırdili — Anchusa azurea
Çayıra açık mavi bir sis gibi yayılır. İtalyan sığırdili, Doğu Karadeniz'in yüksek kesimlerinde yol kenarlarında ve tarla sınırlarında sıkça karşılaşacağınız, çok yıllık bir otsu bitkidir. Güneşi sever, suya düşkündür ama kök boğulmasına tahammülü yoktur; geçirgen toprak onun için şarttır. Donlara karşı da oldukça dayanıklıdır — bu iklimde yaşayan her şey gibi.
Kumlu, killi ya da tınlı; fark etmez, toprak seçmez pek. Köyümüzün sarp yamaçlarında bile kendine bir yer bulur.
Latince adı: Anchusa azurea | Familya: Hodan familyası (Boraginaceae)
Zarif Uyuzotu — Scabiosa caucasica
Adındaki "zarif" sıfatı hiç de abartı değil. Açık mor ile lavanta arası bir renkte açan bu çiçek, yaz ortasında Salmankas çayırlarına dağılır; sanki biri oralara özenle serpiştirmiş gibi durur.
Hanımeligiller familyasından olan zarif uyuzotu, Kafkasya, Kuzeydoğu Türkiye ve Kuzey İran'a özgü bir türdür; yani bu coğrafyanın kendi bitkisi. Temmuz-Ağustos aylarında çiçeklenir, 60 santimetreye kadar büyüyebilir. Arılar ve böcekler bu çiçeğe bayılır — yaz aylarında etrafının uğultulu olduğunu görürseniz şaşırmayın.
Latince adı: Scabiosa caucasica | Familya: Hanımeligiller (Caprifoliaceae)
Deli Pırasa — Allium rotundum
İsminden anlaşıldığı üzere, soğan ve pırasa soyundan geliyor. Mayıs başından Temmuz sonuna kadar çayır ve tarla kenarlarında, yamacın güneş gören yüzlerinde mor-kırmızı çiçek başlarıyla göze çarpar. 90 santimetreye kadar uzayabilen ince, silindirik gövdesiyle uzaktan görünce insan duraksıyor.
Amaryllidaceae ailesinden olan bu tür doğal yayılış alanı olarak İspanya'dan İran'a uzanan geniş bir coğrafyayı kapsar; ama Karadeniz dağlarındaki nemli çayırlıklarda kendini gayet iyi hissediyor. Soğanı 1-2 cm çapında, yaprakları kılıç gibi düz. Bahar tohumlarla, doğal olarak da soğanla çoğalır.
Latince adı: Allium rotundum | Familya: Süsengiller (Amaryllidaceae)
Türk Gelincikleri — Papaver orientale
Birini görünce durursunuz. Kıpkırmızı, iri, ipek gibi yapraklı bu gelincikler 2000-2500 metre yükseklikte, soğuk rüzgara bakan dağ girintilerinde, korunaklı yamaçlarda açar. Hirok-Karadeniz kökenli bir tür olarak Kuzeydoğu ve Doğu Anadolu, Kafkasya ve Kuzeybatı İran'da yayılış gösterir. Salmankas'ın rakımı bu bitkiye tam anlamıyla yarar.
İyi drene edilmiş, kumlu, besin bakımından zengin toprakları tercih eder. Nemli ama batmayan bir zemin. Soğuğa dayanıklıdır; çok yıllıktır. Her yıl aynı taşın yanında, aynı kayalığın dibinde onu yeniden bulursunuz.
Latince adı: Papaver orientale | Familya: Haşhaşgiller (Papaveraceae)
Karahindiba — Taraxacum officinale
Karahindibayı tanımayan yoktur. Sarı çiçeği, derin dişli yaprakları, kazık kökü ve en çok da o beyaz tüy topuyla — çocukken üfleyip dilek tuttuğumuz o top. Nisan ile Mayıs aylarında bütün tarla kıyılarına, yol kenarlarına yayılır; sanki orası ona aitti ve biz sonradan gelmiştik.
Adı şaşırtıcı biçimde eski ve girift bir yolculuktan geliyor: Mısır ve Kıpçak Türkleri onu "katagan", Çağatay Türkleri "saçratku" demiş; "hindiba" sözcüğü Arapçadan geçmiş. Anadolu'nun farklı yörelerinde "radika", "acıgünek", "arslandişi", "cırtlık" gibi onlarca adla çağrılıyor. Biz de köyde kendi adımızla biliriz onu.
İçi acı sütlü, uzun kazık köklü bu bitki çok yıllıktır. Çiçekleri ilkbahardan sonbahar ortasına kadar açık kalır. Tohumları en hafif esintide bile havaya karışır, dağılır, bir sonraki yıla hazırlanır.
Latince adı: Taraxacum officinale | Familya: Papatyagiller (Asteraceae)
Altın Otu — Helichrysum plicatum
Bu bitkiyi bir kez duyunca hiç unutmazsınız: "asla solmaz." Antik Yunanlar cins adını "altın güneş" anlamında koymuş. Mısır firavunları bu çiçeklerden çelenk yapıp tanrılara adamış. Plinius şöyle yazmış: "Güneşin altın ışınları gibi parlar ve asla solmaz." Türkçe adı "ölmez çiçek" de buradan geliyor — koparıldıktan uzun süre sonra bile rengini, formunu koruyor.
Balkanlar, Ortadoğu ve Kafkasya'da yayılış gösteren bu tür 4 ila 40 santimetre arasında büyüyebilir. Küçük, sarı-krem çiçek başları, kiremit gibi dizili yapraklarıyla tanınır. Salmankas gibi dağ köylerinin kuru, taşlı yamaçlarında kendiliğinden yetişir.
Latince adı: Helichrysum plicatum | Familya: Papatyagiller (Asteraceae)
Çokçiçekli Sığırkuyruğu — Verbascum sinuatum
Gövdesi bazen bir metreyi geçer. Sarımsı-gri tüyleriyle uzaktan bile fark edilir. Yol kenarına dikmiş gibi dik durur, alttan dalla dallara ayrılır, tepesine kadar sarı çiçeklerini sıralar. Köylerde farklı adlarla bilinir: "bodanotu", "kurt kulağı", "çoban çırası" — bu sonuncusu bitkinin kuruduğunda odunlaşmasından ve kolay yanmasından geliyor.
Rozet yaprakları geniş, loblu, dalgalıdır. Çiçekler gövdenin üst bölümünde salkım halinde toplanır; beşer parçalı taç ve çanak yapraklıdır. 50 cm ile 1 metre arasında büyür. Trabzon ve Gümüşhane dağlarının taş döküntülü, açık yamaçlarında, özellikle kuzey bakılarda sık görülür.
Latince adı: Verbascum sinuatum | Familya: Sırganagiller (Scrophulariaceae)
Düğün Çiçeği — Ranunculus sp.
Mayıs sonunda, henüz yamaçlarda kar izi varken açan bu sarı çiçeği mutlaka görmüşsünüzdür. Parlak, adeta verniklenmiş gibi duran sarı taç yaprakları ve ortasındaki yoğun stamen demeti onu uzaktan tanıtır. Yağmur damlalarını üstünde tuttuğu hâliyle tam bir bahar karesi.
Bu görüntü Ranunculus cinsine — düğün çiçeklerine — ait. Doğu Karadeniz ve Kafkasya dağlarında bu cinse bağlı birçok tür yayılış gösterir; Ranunculus caucasicus ve Ranunculus oreophilus bu yüksek çayır habitatlarında en sık karşılaşılan türler arasındadır. Türü kesin olarak fotoğraftan belirlemek güç — ancak kırmızımsı sap ve karlı arka plan, bunun yüksek rakımda yetişen bir dağ formu olduğuna işaret ediyor.
Türkçede "düğün çiçeği" ya da "çayır düğün çiçeği" olarak geçer. Çoğu türü hafif zehirlidir; hayvanlara zarar verebilir, bu yüzden mera bitkisi olarak hoş karşılanmaz. Ama baharda bir çayırın köşesinde parlayışını görünce bunu kolayca unutursunuz.
Latince adı: Ranunculus sp. (kesin tür tespiti için herbaryum örneği gereklidir) | Familya: Düğünçiçeğigiller (Ranunculaceae)
.jpg)
Turnagagası — Erodium sp.
Küçük,
soluk pembe-leylak renkli beş yapraklı bu çiçekler, Mayıs çayırlarının zemin
katında neredeyse fark ettirilmeden açar. Kıl gibi ince saplarda, ikişer üçer
bir arada durur. Arka planda görülen tüylü, tüysü yaprak dokusu tanımlayıcı bir
ipucu: bu büyük olasılıkla Erodium cinsinden bir tür.
Erodium cicutarium — yaygın turnagagası — bu coğrafyada nisan sonundan haziran başına kadar tarla kenarlarında, yol kıyılarında ve taşlık çayırlarda görülür. Meyvesi olgunlaşınca vidaya benzer bir yapıya döner ve toprağa kendiliğinden gömülür; bu mekanizma bitki dünyasının en ilginç ekim yöntemlerinden biridir.
Latince
adı: Erodium sp. (muhtemelen Erodium cicutarium) | Familya:
Turnagagasıgiller (Geraniaceae)
.jpg)
Civanperçemi — Achillea sp.
Yaz
ortasında Salmankas'ın yüksek yolunda çekilen bu fotoğraf, civanperçeminin tam
portresini veriyor: tüylü, pinnate yapraklar; düzleşmiş şemsiye biçiminde
corymb çiçek tablası; her biri ayrı küçük bir papatya gibi olan beyaz çiçekler.
Achillea millefolium — binbir yaprak ya da civanperçemi —
Türkiye'nin dağlık kesimlerinde en yaygın beyaz kır çiçeklerinden biridir.
Gümüşhane ve Trabzon yaylalarında temmuz ve ağustosta neredeyse her çayırda
bulunur. Halk hekimliğinde yüzyıllardır kullanılır: yara kanatıcı ve kan
durdurucu olduğu kabul edilir. Adını Yunan mitolojisindeki Aşil'den (Achilles)
aldığı söylenir; efsaneye göre Aşil, askerlerinin yaralarını bu bitki ile
tedavi etmiştir.
Arka
planda görülen yol ve sisli dağ silueti, fotoğrafı sadece botanik belgesi
olmaktan çıkarıp köy hafızasının bir parçasına dönüştürüyor.
Latince
adı: Achillea millefolium L. (ya da yakın türü) | Familya:
Papatyagiller (Asteraceae)
 |
Sarı Yoğurtotu — Galium verum
Sarı çiçeklerin
egemenliğinde açılan, ince saplı ve küçük çiçeklerden oluşan bu bitki büyük
olasılıkla Galium verum — sarı yoğurtotu.
Galium verum, Karadeniz dağ çayırlarının yazlık manzarasının neredeyse ayrılmaz bir parçasıdır. Küçük, bal kokulu sarı çiçekleri Temmuz başından Ağustos'a kadar açar. Yaprak dokusu rennet (peynir mayası) olarak kullanılmış, süt pıhtılaştırıcı enzimler içerdiği bilinmektedir — adındaki "yoğurt" da buradan gelir. İnce ve yumuşak yapısıyla yatak dolgusu olarak da kullanıldığına dair tarihsel kayıtlar vardır.
Latince
adı: Galium verum L. | Familya: Kahvegiller (Rubiaceae)
Dağ Ballıbabası — Prunella grandiflora
Yoğun
yeşil çayır örtüsünün içinde derin mor-eflatun rengiyle kendini belli eden bu
bitki, görüntü ve habitat açısından Prunella grandiflora — büyük
çayırbaşı ya da dağ ballıbabası — ile uyuşuyor. İki dudaklı çiçek yapısı,
yaprak koltuklarında halka oluşturan dizilim ve güçlü mor renk bu cinsin
karakteristik özellikleri.
Prunella grandiflora, Avrupa'dan Anadolu'nun kuzey ve doğu
dağlarına kadar yayılış gösterir. Yüksek dağ çayırlarında, özellikle nemli
kuzey bakılarda Temmuz-Ağustos arası çiçeklenir. Ballıbaba familyasından (Lamiaceae)
olduğu için arılar için değerli bir nektar kaynağıdır. Halk hekimliğinde boğaz
iltihabı ve yara tedavisinde kullanıldığı bilinmektedir.
Latince
adı: Prunella grandiflora (L.) Scholler | Familya: Ballıbabagiller (Lamiaceae)
Salmankas'ta yetişen bu çiçeklerin büyük çoğunluğu Kafkasya ve Doğu Karadeniz coğrafyasına özgü ya da bu coğrafyada en yoğun yayılışını bulan türlerdir. Onları tanımak, her yıl tekrar tekrar karşılaştığınız bir yüze nihayet isim takmak gibi bir şey. Umarım bu yazı o tanışmaya küçük bir katkı sağlar.
- Davis, P.H. (ed.). Flora of Turkey and the East Aegean Islands. Edinburgh University Press, 1965–1988.
- Plants of the World Online. Royal Botanic Gardens, Kew. powo.science.kew.org
- TÜBİVES — Türkiye Bitkileri Veri Servisi. tubives.veritaban.com
- Plinius Secundus, G. Naturalis Historia. M.S. 77–79. (Helichrysum alıntısı için)
- Buttler,
K.P. (1991). Field Guide to Orchids of Britain and Europe. Crowood
Press. (Dactylorhiza cinsinin tanımı için)
- Couplan,
F. (1998). The Encyclopedia of Edible Plants of North America. (Galium
verum kullanımı için)
- CITES
Appendix II. Convention on International Trade in Endangered Species of
Wild Fauna and Flora. cites.org (Orchidaceae
koruma statüsü için)
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Yorum ekleyebilirsiniz.