TAPU TAHRİR KAYITLARINDA KÖYÜMÜZÜN MEVCUDİYETİ HAKKINDA BİR İNCELEME

Yağmurdere bölgesine ait 1520, 1530 ve 1592 tarihli Tapu Tahrir kayıtlarında çevre köylerin isimleri açık biçimde yer almasına rağmen, bugünkü köyümüzün adına doğrudan rastlanmamaktadır. Ancak bu durum, bölgede herhangi bir yerleşimin bulunmadığı anlamına gelmemektedir. Osmanlı tahrir kayıtlarında yerleşimlerin bazen farklı isimlerle kaydedildiği, zaman içerisinde isim değişikliklerinin yaşandığı veya bazı küçük yerleşimlerin çevredeki başka adlarla birlikte yazıldığı bilinmektedir. Bu nedenle meseleye yalnızca “isim geçiyor mu, geçmiyor mu?” şeklinde değil, coğrafi sıra, yer adları ve bölgesel bağlam üzerinden yaklaşmak daha sağlıklı görünmektedir.

İncelenen tahrir defterlerinde köylerin yazım sırası dikkat çekicidir. Özellikle bugünkü köyümüzün çevresinde bulunan bazı yerleşimlerin kayıt altına alınmış olması, söz konusu coğrafyada o dönemde de bir iskân bulunduğunu göstermektedir. Örneğin Boğalı ve Güngören civarındaki yerleşimlerin isimlerinin geçmesi, bugünkü köyümüzün bulunduğu alanın da aynı kayıt zinciri içerisinde dolaylı biçimde yer alabileceği ihtimalini ortaya koymaktadır.

Bu noktada tabloda yer alan “Çekilikale / Çekülü-Kal’a” isimleri dikkat çekmektedir. Çünkü köyümüzde günümüzde de “Kale” adıyla bilinen bir mevki bulunmaktadır. Araklı-Karadere-Bayburt yolu doğrultusunda yer alan ve halk arasında “Kale” olarak anılan büyük kaya oluşumları, bu yer adının tarihsel kökenine işaret ediyor olabilir. Ayrıca ilgili tapu tahrir kayıtlarında ''Saygeçit'' adında bir köy adı da hemen yukarda adını zikrettiğimiz ''Çekilikale'' adlı yerden sonra kaydedilmiştir. Bu iki yerleşim yerinin kayıtlarda art arda kaydedilmesi bu yerlerin günümüzde köyümüz ve hemen Salmankas Tüneli'nin girişinde bulunan ''köy yeri'' veya ''hanege'' adlı eski bir köy kalıntısının olması ihtimalini akıllara getiriyor. Söz konusu alanın geçmişine dair kesin bilgiler mevcut olmamakla birlikte, hem “Kale” hem de “Köy Yeri” adlı yerin birlikte değerlendirilmesi, tahrir kayıtlarında geçen iki farklı yer adının aslında bugünkü köyümüz ve çevresindeki köy yeri adlı eski yerleşim alanıyla ilişkili olabileceği ihtimalini güçlendirmektedir.

BİR DİĞER TEORİ

1592 tarihli tapu tahrir kaydında Çekilikale adlı yerin diğer adı ''HANKİK'' ya da ''KANLİK'' olarak kaydedilmiştir. Yukarda zikrettiğimiz görüşten farklı olarak ÇEKÜLÜKALA NAM-I DİĞER HANKİK ya da KANLİK olarak kaydedilen ve tarihçiler tarafından iki farklı biçimde okunan kelimenin günümüze, değişime uğrayarak ''HANEGE'' olarak gelme ihtimalidir. Zira ''köy yeri'' olarak bilinen yerin olduğu bölgeye ''HANEGE'' de denmektedir.

Hanege adlı yerin konumu.

TAHRİR VERİLERİNİN İNCELENMESİ

Tablodaki veriler sosyal ve demografik yapı açısından da dikkat çekicidir. Özellikle 1592 tarihli tahrir kayıtlarında bölgede yaşayan nüfusun tamamen gayrimüslimlerden oluştuğu anlaşılmaktadır. Vergi kayıtlarında Müslüman nüfusa dair bir işaret bulunmamaktadır. Bu durum, bugünkü köyümüzün bulunduğu coğrafyada XVI. yüzyıl sonlarına kadar gayrimüslim nüfusun ağırlıklı olduğunu düşündürmektedir. Buna karşılık köyümüzün adına mevcut veriler ışığında ilk kez 1682 tarihli bir Avârız-hâne kaydında rastlanmaktadır ve bu kayıtta nüfusun tamamen Müslüman olduğu görülmektedir. Yani yaklaşık doksan yıllık süreç içerisinde bölgenin demografik yapısında önemli bir değişim yaşandığı anlaşılmaktadır.

Bu değişimin nasıl gerçekleştiği henüz tam olarak bilinmese de, bölgeye Müslüman nüfusun daha sonraki dönemlerde yerleştiği ihtimali kuvvetlidir. Nitekim Doğu Karadeniz’in birçok yüksek kesim yerleşiminde benzer süreçler görülmektedir. Özellikle XVI ve XVII. yüzyıllar arasında yaşanan nüfus hareketleri, iskân politikaları ve dinî dönüşümler bölgenin etnik ve sosyal yapısını önemli ölçüde değiştirmiştir.

Vergi kayıtları ekonomik yapı hakkında da bazı ipuçları sunmaktadır. 1592 tarihli kayıtlarda ispenç, buğday, arpa, çayır, arıcılık, değirmen ve evlilik vergileri gibi kalemlerin yer alması, bölgede tarım ve hayvancılığa dayalı bir kırsal ekonominin bulunduğunu göstermektedir. Özellikle arıcılık vergisinin kaydedilmiş olması, yayla ve yüksek dağ coğrafyasına uygun geleneksel üretim faaliyetlerinin o dönemde de mevcut olduğunu ortaya koymaktadır. Ayrıca değirmen kaydı, bölgede yerleşik ve sürekli bir yaşamın bulunduğuna işaret eden önemli unsurlardan biridir.

1520, 1530 ve 1592 yıllarına ait tablo.

SONUÇ

Burada özellikle vurgulanması gereken husus şudur: Bu değerlendirme kesin bir hüküm değil, tarihî veriler üzerinden yapılan bir yorum ve akıl yürütmedir. Çalışmanın dayandığı temel veriler Osmanlı Tapu Tahrir defterleridir ve ilgili defter numaraları tabloda belirtilmiştir. Dolayısıyla ortada bilimsel kaynaklara dayanan somut veriler bulunmaktadır. Ancak bu verilerin bugünkü yerleşimlerle birebir eşleştirilmesi konusunda kesin sonuçlara ulaşmak şu an için mümkün değildir. İleride ortaya çıkabilecek yeni arşiv belgeleri, vakfiye kayıtları, avârız defterleri veya başka tarihî kaynaklar, konuya daha net açıklık getirebilir.

Sonuç olarak, mevcut Tapu Tahrir kayıtları bugünkü köyümüzün adını açık biçimde vermese de, yer adları, coğrafi sıra, eski mevki isimleri ve demografik veriler birlikte değerlendirildiğinde, bölgede XVI. yüzyıldan itibaren bir yerleşim bulunduğu anlaşılmaktadır. Bunun bugünkü köyümüzle ilişkisini kesin olarak ortaya koymak henüz mümkün olmasa da, eldeki veriler böyle bir ihtimali ciddi biçimde düşündürmektedir.

YARARLANILAN KAYNAKLAR:

1- Yazıcı, Mustafa (Metin). Gümüşhane Çorak Köyü Tarihi, Sosyo-Ekonomik ve Kültürel Araştırması (16. yy - 19. yy - 20. yy). Gümüşhane: Zafer Matbaası, 2010.

2- T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. Osmanlı Yer Adları II: Anadolu, Karaman, Rum, Diyarbakır, Arap ve Zülkadriye Eyaletleri (1530-1556). Hazırlayanlar: Ahmet Özkılınç, Ali Coşkun ve Abdullah Sivridağ. Ankara: Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları, 2013.

3- T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 387 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Karaman ve Rûm Defteri (937/1530) II. Defter-i Hâkânî Dizisi: III, Yayın Nu: 36. Ankara: Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayınları, 1997.

4- Ünsal, Alper. "46 Numaralı Tapu Tahrir Defterine Göre Bayburt ve Çevresinde Ekonomik ve Sosyal Hayat." Yüksek lisans tezi, Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi, 2020.

5- Demir, Alpaslan. "1642 Tarihli Avârız Defterine Göre Koğans Kazası." Gaziantep University Journal of Social Sciences 11, sy. 2 (2012)

ANAHTAR KELİMELER:

Osmanlı Tapu Tahrir Defteri, 1520 Tahrir Kaydı, 1530 Tahrir Defteri, 1592 Tahrir Defteri, Osmanlı Arşiv Belgeleri, Trabzon Tarihi, Araklı Tarihi, Yağmurdere Bölgesi Tarihi, Karadere Vadisi Tarihi, Doğu Karadeniz Tarihi, Osmanlı Döneminde Trabzon, Osmanlı Yerleşim Tarihi, Osmanlı Köy Kayıtları, Osmanlı Vergi Sistemi, Osmanlı Nüfus Yapısı, Gayrimüslim Yerleşimleri, 16. Yüzyıl Trabzon, Karadeniz Köy Tarihi, Araklı Köyleri, Salmankas Tarihi, Salmankaş Köyü, Çekilikale, Çekülü Kala, Çekülü-Kal’a, Kale Mevkii, Köy Yeri Mevkii, Eski Köy Yerleşimleri, Osmanlı Dönemi Yaylaları, Karadeniz Yayla Kültürü, Araklı Karadere, Bayburt Yolu Tarihi, Osmanlı Tapu Kayıtları Analizi, Tahrir Defteri İncelemesi, Osmanlı Demografik Yapısı, Osmanlı Döneminde Gayrimüslimler, Trabzon Sancağı Tarihi, Osmanlı İspenç Vergisi, Osmanlı Arıcılık Vergisi, Osmanlı Değirmen Vergisi, Osmanlı Tarım Vergileri, Yayla Ekonomisi, Osmanlı Kırsal Yerleşimleri, Osmanlı Arazi Kayıtları, Avârız Hâne Defteri, 1682 Avârız Kaydı, Trabzon Arşiv Araştırmaları, Karadeniz Yer Adları, Tarihi Yerleşim Analizi, Osmanlı Coğrafi Kayıtları, Araklı’nın Eski Köy İsimleri, Trabzon Tahrir Defteri Analizi, Osmanlı Döneminde Yağmurdere, 1592 yılında Trabzon köyleri, Karadeniz’de Müslümanlaşma süreci, Doğu Karadeniz demografik yapısı, Osmanlı kırsal yaşamı, Trabzon yayla yerleşimleri, Karadeniz tarihi araştırmaları, Osmanlı döneminde köy ekonomisi, Osmanlı tahrir kayıtlarında geçen köyler, Araklı eski yerleşimleri, Salmankas yaylası tarihi, Karadeniz kültür tarihi, Trabzon köy tarihi araştırmaları, Osmanlı döneminde Araklı bölgesi, Osmanlı arşivlerinde Karadeniz köyleri, Trabzon kırsal tarih çalışmaları, Osmanlı vergi kayıtları, Osmanlı köy nüfus kayıtları, Karadeniz yayla tarihçiligi, Osmanlı tapu tahrir analizleri, Karadeniz tarihi belgeleri, Trabzon yerleşim tarihi, Osmanlı köy sosyolojisi, Osmanlı döneminde yaylacılık, Osmanlı arşivlerinde Trabzon, Osmanlı kırsal üretim sistemi, Karadeniz tarihi ve kültürü, Araklı tarihi belgeleri, eski Trabzon köyleri, Osmanlı dönemi yer adları araştırması